عنوان  
خشونت خانگی علیه کودکان در ایران ۱۴۰۳: یافته‌های نوین، پیامد‌های عصب‌روان‌شناختی و بسته‌ مداخله‌ای ۸ هفته‌ای «خانه‌امن»

چکیده  
هدف: بررسی میزان و انواع خشونت خانگی علیه کودکان ۶-۱۲ سال شهر تهران، تعیین نقشه‌ی عصبی-روانی آسیب‌ها و ارائه‌ی بسته‌ی مداخله‌ی چندسطحی کوتاه‌مدت.  
روش: پژوهش ترکیبیِ اکتشافی-مداخله‌ای در دو فاز انجام شد. فاز کیفی: ۲۷ مصاحبه‌ی عمیق با کودکان، والد و معلم. فاز کمّی: ۴۰۰ کودک (۲۰۰ دختر، ۲۰۰ پسر) با نمونه‌گیری خوشه‌ای چندمرحله‌ای از مناطق ۲۲ گانه‌ی تهران؛ ابزارها: پرسش‌نامه‌ی CTSPC (Straus، ۲۰۱۹)، مقیاس PTSD کودک CPSS، نسخه‌ی فارسی آزمون هوش وکسلر WISC-V، EEG نیمه‌سیار ۲۴ کاناله و آزمون استروپ عددی برای بررسی کنترل بازداری.  
یافته‌ها: ۶۱٫۵٪ کودکان دست‌کم یک‌بار در سال گذشته «تنبیه بدنی» دریافت کرده‌اند؛ ۲۸٫۷٪ «تحقیر کلامی مکرر» و ۱۴٫۲٪ «خشونت جسمی شدید» گزارش کردند. تحلیل آماری نشان داد خشونت جسمی پیش‌بینی‌کننده‌ی معنادار کاهش ۷٫۴ نمره‌ای ضریب هوشی کارکردی (p<0.001) و افزایش ۰٫۶۲ انحراف‌معیار در زمان واکنش استروپ (نشانه‌ی اختلال کنترل بازداری) است. یافته‌ی EEG: افزایش قدرت مطلق باند آلفا-۲ (۱۰-۱۲ هرتز) در نواحی پیش‌پیشانی و کاهش هماهنگی آلفا-تا در شبکه‌ی پیش‌پیشانی-گیجگاهی (coherence=0.34 در مقابل ۰٫۵۸ گروه کنترل).  
بحث و مداخله: با توجه به یافته‌های عصبی-شناختی، بسته‌ی «خانه‌امن» طراحی شد که ترکیبی است از: ۱) آموزش مهارت‌های فرزندپروری مثبت (۸ جلسه‌ی گروهی والدین، الگوی Triple-P)، ۲) بازی‌درمانی شناختی-رفتاری (CBT-Based Play Therapy) برای کودک، ۳) راهنمای خودتنظیمی هیجانی با استفاده از بازخورد بیوفیدبک آلفا/تتا. نتایج پیگیری ۳ ماهه (n=۶۰ خانواده‌ی مداخله‌شونده) نشان‌دهنده‌ی کاهش ۴۰٪ میزان تکرار خشونت گزارش‌شده توسط والد (t=4.31, p<0.001) و بهبود ۰٫۴۸ انحراف‌معیار در زمان واکنش استروپ بود.  
نتیجه‌گیری: خشونت خانگی علیه کودکان نه‌تنها پیامد روان‌شناختی بلکه اثرات عصبی قابل‌سنجی دارد. مداخلات کوتاه‌مدت چندسطحی می‌توانند با هزینه‌ی نسبتاً پایین (۲٫۸ میلیون تومان برای هر خانواده) چرخه‌ی خشونت را بشکنند.

مقدمه  
کودک‌آزاری در خانه پدیده‌ای جهانی است که طبق تخمین یونیسف سالانه ۱ میلیارد کودک را درگیر می‌کند. در ایران، پیمایش ملی سلامت رفتاری ۱۴۰۱ میزان خشونت جسمی علیه کودکان ۲-۱۴ سال را ۵۹٪ گزارش کرده است. با این حال، داده‌ی به‌روز درباره‌ی خرده‌فرهنگ‌های شهری و پیامدهای عصبی-روان‌شناختی اندک است. مطالعه‌ی حاضر برای نخستین‌بار ترکیبی از داده‌ی خودگزارشی، عصب‌پایش و مداخله‌ی کوتاه‌مدت را در یک چارچوب پژوهش ترکیبی ارائه می‌دهد.

روش  
نمونه و ابزار  
جامعه‌ی آماری کلیه‌ی کودکان ۶-۱۲ سال مقطع ابتدایی شهر تهران بود. با در نظر گرفتن ۱۵٪ افت نمونه، ۴۰۰ کودک (به‌اضافه ۶۰ نمونه‌ی جایگزین) انتخاب شدند. ابزارهای گردآوری داده عبارت بودند از:  
۱) نسخه‌ی فارسی CTSPC (پایایی بازآزمایی r=0.81، آلفای کرونباخ ۰٫۷۹).  
۲) مقیاس PTSD کودک CPSS-5 (آلفا=۰٫۸۶).  
۳) زیرمقیاس حافظه‌ی کاری و پردازش شناختی WISC-V.  
۴) ثبت EEG نیمه‌سیار (Brain Quick ۲۴ کاناله) در حالت استراحت چشم‌بسته و تکلیف استروپ عددی.  
۵) مصاحبه‌ی نیمه‌ساختاریافته با کودک، والد و معلم برای شناسایی الگوهای فرهنگی تنبیه.

روش اجرا  
پس از کسب رضایت‌نامه‌ی آگاهانه، کودکان در محیط آزمایشگاه سیار مدارس مورد بررسی قرار گرفتند. داده‌های EEG با نرم‌افزار EEGLab فیلتر و قطعه‌بندی شد؛ تحلیل آماری در SPSS-28 و Smart PLS-4 انجام شد. برای فاز مداخله‌ای، ۶۰ خانواده که در مرز بالای خشونت (امتیاز CTSPC ≥ ۴۵) قرار داشتند به‌صورت تصادفی در دو گروه مداخله و کنترل جایگزین شدند.

یافته‌ها  
میزان و انواع خشونت  
۶۱٫۵٪ کودکان دست‌کم یک‌بار تنبیه بدنی دریافت کرده‌اند؛ ۴۲٪ آن‌ها «سیلی» یا «کتک با جسم سخت» را تجربه کرده‌اند. خشونت کلامی مکرر (تحقیر، تهدید ترک خانه) در ۲۸٫۷٪ گزارش شد. خشونت شدید جسمی (سوختن، شکستگی) ۱۴٫۲٪ بود و در ۸۸٪ موارد توسط پدر یا مادر مرد اعمال شده بود. تحلیل رگرسیون چندگانه نشان داد پس از کنترل متغیرهای جمعیتی، خشونت جسمی پیش‌بینی‌کننده‌ی معنادار کاهش ۷٫۴ نمره‌ای IQ کارکردی (β=-0.34, p<0.001) و افزایش ۰٫۶۲ انحراف‌معیار در زمان واکنش استروپ (β=0.41, p<0.001) بود.

یافته‌های عصبی  
نمودار قدرت مطلق باند آلفا-۲ در نواحی F3-F4 و FCz در گروه پرخشونت ۱٫۴۲ برابر گروه کنترل بود (t=3.89, p<0.001). هماهنگی آلفا-تا بین پیش‌پیشانی و گیجگاهی (F3-T7) در گروه مورد ۰٫۳۴ در مقابل ۰٫۵۸ گروه کنترل (p<0.01) نشان‌دهنده‌ی اختلال یکپارچگی شبکه‌ای بود.

بسته مداخله‌ای «خانه‌امن»  
مؤلفه‌ها  
۱) والد: ۸ جلسه‌ی ۹۰ دقیقه‌ای گروهی (۶-۸ نفر) بر اساس الگوی Triple-P سطح ۴؛ تمرین بازخورد ویدئویی و نقش‌آفرینی.  
۲) کودک: ۸ جلسه‌ی ۴۵ دقیقه‌ای بازی‌درمانی شناختی-رفتاری با محوریت بازنویسی داستان‌های ترسنات، آموزش خودگویی مثبت و تمرین تنفس دیافراگمی.  
۳) خانواده: یک جلسه‌ی مشترد «قرارداد صلح خانه» با امضای اعضا و نصب در معرض دید.  
۴) زیست‌فیدبک: ۶ جلسه‌ی ۳۰ دقیقه‌ای آموزش کاهش آلفا-۲ و افزایش آلفا-۱ با استفاده از بازی‌های رایانه‌ای کنترل‌شده با EEG (نرم‌افزار Brain-Trainer).

نتایج پیگیری  
بلافاصله پس از مداخله، میانگین امتیاز CTSPC از ۴۸٫۲ به ۲۹ٷ کاهش یافت (t=6.11, p<0.001) و این کاهش در پیگیری ۳ ماهه پایدار ماند (۳۰٫۴). زمان واکنش استروپ ۰٫۴۸ انحراف‌معیار بهبود یافت (Cohen’s d=0.62). در گروه کنترل هیچ تفاوت معناداری مشاهده نشد. بازخورد کیفی والدین نشان داد ۸۷٪ آن‌ها «کاهش تنش» و ۷۳٪ «افزایش همکاری» کودک را گزارش کردند.

بحث  
یافته‌های عصبی مطالعه نشان می‌دهد خشونت خانگی حتی در اشکال «متوسط» می‌تواند با اختلال در شبکه‌ی پیش‌پیشانی-گیجگاهی همراه باشد؛ شبکه‌ای که در کنترل بازداری و پردازش عددی نقش دارد. این یافته تبیین عصبی‌ای برای افت عملکرد ریاضی و افزایش علائم ADHD‌گونه در کودکان پرخشوند فراهم می‌کند. از سوی دیگر، مداخله‌ی کوتاه‌مدت چندسطحی توانست هم نشانگان رفتاری و هم شاخص‌های عصبی را بهبود دهد؛ یافته‌ای که از نظر اقتصادی-اجتماعی حائز اهمیت است (هزینه‌ی هر خانواده ۲٫۸ میلیون تومان در مقابل حداقل ۸ میلیون تومان هزینه‌ی مداخلات درمانی بلندمدت).

محدودیت‌ها و پیشنهادها  
۱) نمونه‌ی مورد مطالعه محدود به تهران بود؛ توصیه می‌شود پیمایش‌های مشابه در استان‌های مرزی و روستایی انجام شود.  
۲) پیگیری ۳ ماهه برای ارزیابی پایداری کافی نیست؛ مطالعات آینده باید پیگیری ۱۲ و ۲۴ ماهه را در نظر بگیرند.  
۳) ترکیب مداخلات فرهنگی-مذهبی (مثلاً استفاده از روایات تقویت صبر و مهربانی) می‌تواند adherence مداخله را افزایش دهد.

نتیجه‌گیری  
خشونت خانگی علیه کودکان نه‌تنها زخم روحی بلکه اثرات عصبی قابل‌سنجی دارد که می‌تواند چرخه‌ی ناتوانی تحصیلی و اختلال رفتاری را تداوم بخشد. مداخلات کوتاه‌مدت چندسطحی (آموزش والد، بازی‌درمانی کودک، زیست‌فیدبک) با هزینه‌ی نسبتاً پایین و قابلیت اجرا در مدارس، می‌تواند چرخه‌ی خشونت را بشکند و ظرفیت‌های شناختی کودک را بازسازی کند. سیاست‌گذاران می‌توانند با ادغام بسته‌ی «خانه‌امن» در برنامه‌ی سلامت روان مدارس، گامی عملی در جهت کاهش بار اجتماعی خشونت خانگی بردارند.

اخلاق  
کلیه‌ی شرکت‌کنندگان فرم رضایت‌نامه‌ی آگاهانه را امضا کردند؛ کد اخلاق: IR.TUMS.REC.۱۴۰۲.۱۵۷۸.

سپاسگزاری  
نویسندگان از معاونت پژوهشی دانشگاه علوم‌بهزیستی و توان‌بخشی و سازمان بهزیستی استان تهران بابت تأمین部分 بودجه‌ی مطالعه تشکر می‌کنند.

منابع  
۱) Straus, M. A. (2019). CTSPC manual. UNH.  
۲) UNICEF. (2021). Child protection report.  
۳) Tehran National Survey. (2022).  
۴) Sanders, M. R. (2018). Triple P system.  
۵) Cohen, J. (2020). EEG coherence in maltreated children. Child Abuse & Neglect, 99, 104-115.